Αθήνα – Κόρινθος: Δύο πόλεις, δύο κόσμοι

Μια διδακτική πρόταση για τα Αρχαία Ελληνικά και την Ιστορία της Α΄ Λυκείου

Η διδακτική πρόταση «Αθήνα – Κόρινθος: Δύο πόλεις, δύο κόσμοι» αξιοποιεί τη διαθεματική σύνδεση της Ιστορίας με τα Αρχαία Ελληνικά και μετατρέπει την τάξη σε έναν μικρό χώρο ιστορικής έρευνας. Οι μαθητές αναζητούν πληροφορίες, μελετούν πηγές, συνεργάζονται, συνθέτουν τα ευρήματά τους και, στο τέλος, καλούνται να επιχειρηματολογήσουν από τη σκοπιά των ανθρώπων μιας άλλης εποχής.

Η βασική ιδέα

Η αφετηρία είναι απλή:

Η Αθήνα και η Κόρινθος ανήκουν στον ίδιο ελληνικό κόσμο, αλλά δεν ακολουθούν την ίδια ιστορική διαδρομή.

Μέσα από τη μελέτη των δύο πόλεων-κρατών κατά την αρχαϊκή περίοδο, οι μαθητές διερευνούν τη γεωγραφική θέση, την οικονομική ανάπτυξη, την πολιτική εξέλιξη και τα κοινωνικά χαρακτηριστικά τους. Παράλληλα, η έρευνα οδηγεί σε ένα διαφορετικό ιστορικό ερώτημα: πώς μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τη στάση της Κορίνθου απέναντι στην Αθήνα στη δραματική στιγμή του τέλους του Πελοποννησιακού πολέμου;

Τα μαθήματα και οι στόχοι

Η δραστηριότητα συνδέει:

• Ιστορία του Αρχαίου Κόσμου Α΄ Λυκείου, με έμφαση στην αρχαϊκή περίοδο και στη γέννηση και εξέλιξη της πόλης-κράτους.
• Αρχαία Ελληνικά Α΄ Λυκείου, με αξιοποίηση αποσπάσματος από τα Ελληνικά του Ξενοφώντα, Βιβλίο 2. Κεφ.2, 18-21 (σελ.71 σχολ. βιβλίου)

Οι μαθητές καλούνται:

• να κατανοήσουν βασικές έννοιες, όπως πόλη-κράτος και πολίτευμα,
• να παρακολουθήσουν την πολιτική και οικονομική εξέλιξη της Αθήνας και της Κορίνθου,
• να εντοπίσουν ομοιότητες και διαφορές ανάμεσα στις δύο πόλεις,
• να εξοικειωθούν με την αναζήτηση και αξιοποίηση ιστορικών πληροφοριών και πηγών,
• να συνεργαστούν και να οργανώσουν τα ευρήματά τους,
• να συνθέσουν ένα δικό τους κείμενο,
• και, κυρίως, να επιχειρηματολογήσουν χρησιμοποιώντας ιστορικά δεδομένα.

Η τελευταία αυτή δεξιότητα είναι ίσως και το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της δραστηριότητας: οι μαθητές δεν καλούνται απλώς να αναπαράγουν πληροφορίες, αλλά να τις χρησιμοποιήσουν για να υποστηρίξουν μια θέση.

Πώς οργανώνεται η δραστηριότητα

Η τάξη χωρίζεται σε μικρές ομάδες (3-5 άτομα). Οι μισές ομάδες αναλαμβάνουν την Αθήνα και οι υπόλοιπες την Κόρινθο. Μπορεί να δημιουργηθεί και μία τρίτη ομάδα, με μονό αριθμό μαθητών, που θα λειτουργήσει ως “κριτές” στη διαδικασία της επιχειρηματολογίας.

Κάθε ομάδα πραγματοποιεί τη δική της μικρή ιστορική έρευνα, με τη βοήθεια των σχολικών εγχειριδίων, ψηφιακών πηγών και φύλλων εργασίας. Η αρχική πρόταση προέβλεπε τέσσερις διδακτικές ώρες: δύο για την έρευνα και τον σχολιασμό του υλικού και δύο για την παρουσίαση των αποτελεσμάτων.

1. Οι ερευνητές της Κορίνθου

Οι ομάδες που αναλαμβάνουν την Κόρινθο διερευνούν την αρχαϊκή Κόρινθο ως εμπορική πόλη-κράτος της Μεσογείου.

Αναζητούν πληροφορίες και απαντούν σε ερωτήματα σχετικά με:

• τη γεωγραφική θέση της πόλης,
• την οικονομική της ανάπτυξη,
• την πολιτική της εξέλιξη,
• την κοινωνική της οργάνωση.

Στη συνέχεια συγκεντρώνουν τα στοιχεία τους, τα οργανώνουν και καταλήγουν σε συμπεράσματα. Τέλος, συνθέτουν ένα σύντομο κείμενο και παρουσιάζουν τα αποτελέσματά τους στην τάξη.

2. Οι ερευνητές της Αθήνας

Οι ομάδες που έχουν αναλάβει την Αθήνα εξετάζουν την αρχαϊκή Αθήνα και τη θεμελίωση των δημοκρατικών θεσμών.

Ακολουθούν αντίστοιχη πορεία: μελετούν πηγές, αναζητούν πληροφορίες, συμπληρώνουν το φύλλο εργασίας, οργανώνουν τα ευρήματά τους και διατυπώνουν τα συμπεράσματά τους.

Στο τέλος παρουσιάζουν στην τάξη τη δική τους εικόνα για την εξέλιξη της Αθήνας.

Από την έρευνα στην ιστορική σκέψη

Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, το πιο ενδιαφέρον μέρος της δραστηριότητας.

Αφού οι μαθητές έχουν ήδη γνωρίσει τις δύο πόλεις, επιστρέφουν σε ένα απόσπασμα από τα Ελληνικά του Ξενοφώντα, το οποίο αναφέρεται στη συζήτηση στη Σπάρτη μετά την ήττα της Αθήνας.

Η αθηναϊκή αποστολή

Μια ομάδα μαθητών υποδύεται τα μέλη της αθηναϊκής αποστολής.

Το ερώτημα είναι:

Γιατί η Αθήνα δεν πρέπει να καταστραφεί ολοσχερώς;

Οι μαθητές πρέπει να παρουσιάσουν στους Σπαρτιάτες και στους συμμάχους τους τα επιχειρήματά τους, αξιοποιώντας όχι μόνο το κείμενο του Ξενοφώντα αλλά και τα στοιχεία που συγκέντρωσαν κατά την προηγούμενη έρευνά τους.

Η κορινθιακή αποστολή

Μια άλλη ομάδα αναλαμβάνει τον αντίθετο ρόλο.

Οι μαθητές υποδύονται τα μέλη της κορινθιακής αποστολής και καλούνται να υποστηρίξουν την αντίθετη άποψη:

Γιατί η Αθήνα πρέπει να καταστραφεί ολοσχερώς;

Και εδώ η επιχειρηματολογία τους πρέπει να στηριχθεί στα ιστορικά δεδομένα που έχουν ήδη συγκεντρώσει. Έτσι, η προηγούμενη έρευνα αποκτά έναν πραγματικό σκοπό: οι πληροφορίες που συγκέντρωσαν οι μαθητές μετατρέπονται σε επιχειρήματα.

Το φύλλο εργασίας

Για να οργανώσουν την έρευνά τους, οι μαθητές συγκεντρώνουν τα στοιχεία τους σε έναν πίνακα με τέσσερις βασικούς άξονες:

Αθήνα / Κόρινθος
Γεωγραφική θέση	Πού βρίσκεται η πόλη και ποια πλεονεκτήματα ή περιορισμούς δημιουργεί η θέση της;
Οικονομική ανάπτυξη	Με ποιες δραστηριότητες συνδέεται η οικονομική της δύναμη;
Πολιτική εξέλιξη	Πώς εξελίσσεται το πολίτευμα και οι πολιτικοί θεσμοί;
Κοινωνικά χαρακτηριστικά	Ποια στοιχεία χαρακτηρίζουν την κοινωνία της πόλης;

Μπορούμε να τους ζητήσουμε να  συντάξουν ένα κείμενο στο οποίο θα περιγράφουν την εξέλιξη (οικονομική-πολιτική ) της πόλης –κράτους της Αθήνας / Κορίνθου κατά την αρχαϊκή περίοδο. Μπορούν να συγκεντρώσουν φωτογραφικό υλικό που να υποστηρίζει την περιγραφή τους και να το παρουσιάσουν, μαζί με το κείμενό τους στους συμμαθητές τους με όποια μορφή επιθυμούν. Η συγκεκριμένη οργάνωση βοηθά τους μαθητές να μην αντιμετωπίσουν την ιστορική πληροφορία ως ένα σύνολο ασύνδετων δεδομένων. Αντίθετα, τους οδηγεί να αναζητήσουν σχέσεις ανάμεσα στη γεωγραφία, την οικονομία, την πολιτική και την κοινωνία.

Και μετά… η συζήτηση

Η δραστηριότητα μπορεί να ολοκληρωθεί με μια συζήτηση στην τάξη.

Οι δύο πλευρές παρουσιάζουν τα επιχειρήματά τους. Λέμε στους μαθητές: Φανταστείτε ότι αποτελείτε  τα μέλη της αθηναϊκής ?κορινθιακής αποστολής στην κρίσιμη συνεδρίαση που έγινε στην Σπάρτη. Παρουσιάστε στους Σπαρτιάτες και τους υπόλοιπους συμμάχους τους τούς λόγους  για τους οποίους βρίσκεστε εκεί , και αναπτύξτε τα επιχειρήματά σας γιατί η πόλη της Αθήνας δεν/πρέπει να καταστραφεί ολοσχερώς. (Μπορείτε να στηριχτείτε και στο υλικό το οποίο αντλήσατε από την παραπάνω έρευνά σας.) 

Οι υπόλοιποι μαθητές ( ή η ομάδα των κριτών που έχουμε δημιουργήσει εξ αρχής) μπορούν να εξετάσουν:

• Ποια επιχειρήματα ήταν ισχυρότερα;
• Ποια βασίζονταν σε συγκεκριμένες ιστορικές πληροφορίες;
• Πώς επηρέασε η οικονομική και πολιτική δύναμη κάθε πόλης τη στάση της;
• Μπορούμε να κατανοήσουμε τη στάση των Κορινθίων χωρίς να γνωρίζουμε την ιστορία της Κορίνθου;
• Πόσο διαφορετικά μπορεί να ερμηνεύεται ένα ιστορικό γεγονός ανάλογα με τη θέση από την οποία το εξετάζουμε;

Με αυτόν τον τρόπο, η δραστηριότητα μπορεί να οδηγήσει φυσικά σε μια πρώτη συζήτηση για την οπτική γωνία στην Ιστορία, την ιστορική ερμηνεία και τη χρήση των πηγών.

Ψηφιακά εργαλεία και πηγές

Η αρχική διδακτική πρόταση αξιοποιεί ψηφιακά εργαλεία και ιστοτόπους, μεταξύ των οποίων το λογισμικό ΚΑΣΤΑΛΙΑ, (παλιότερο λογισμικό που είναι διαθέσιμο στο Φωτόδεντρο) το Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού, την Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα και υλικό για την αρχαία Κόρινθο από ψηφιακές πηγές, διαδραστικούς χάρτες, ψηφιακές συλλογές και μουσειακό υλικό.

Το ζητούμενο, όμως, παραμένει το ίδιο: ο μαθητής να μην είναι απλώς καταναλωτής ψηφιακής πληροφορίας, αλλά ερευνητής που επιλέγει, διασταυρώνει, οργανώνει και αξιοποιεί τις πληροφορίες που βρίσκει.

Γιατί αξίζει να δοκιμάσουμε αυτή τη δραστηριότητα;

Γιατί η σύγκριση Αθήνας και Κορίνθου επιτρέπει στους μαθητές να δουν ότι οι πόλεις-κράτη δεν ήταν όλες ίδιες. Είχαν διαφορετική γεωγραφική θέση, διαφορετικές οικονομικές δυνατότητες, διαφορετικές πολιτικές εξελίξεις και διαφορετικά συμφέροντα. Και κυρίως, τους δίνει την ευκαιρία να κάνουν κάτι που συχνά δυσκολεύεται να χωρέσει στο παραδοσιακό μάθημα: να σκεφτούν ιστορικά. Να αναζητήσουν στοιχεία, να συγκρίνουν, να ερμηνεύσουν., να επιχειρηματολογήσουν., να δουν ένα γεγονός από διαφορετικές πλευρές.

Και ίσως, τελικά, να ανακαλύψουν ότι η Ιστορία γίνεται πολύ πιο ενδιαφέρουσα όταν αντί να τους δίνουμε έτοιμες όλες τις απαντήσεις, τους αφήνουμε να ανακαλύψουν οι ίδιοι τα ίχνη του παρελθόντος.