Η Αναλφάβητη της Άγκοτα Κριστόφ (απόσπασμα)

Λογοτεχνία Α’ Λυκείου

ΚΕΙΜΕΝΟ (14445 από την Τράπεζα Θεμάτων)

Η Αναλφάβητη της Άγκοτα Κριστόφ είναι ένα αυτοβιογραφικό αφήγημα, στα έντεκα σύντομα αλλά άκρως συνεκτικά κεφάλαια του οποίου εξιστορεί έντεκα στιγμιότυπα της πολύπαθης ζωής της. Από τη στιγμή που αφήνει τη γενέτειρά της, την Ουγγαρία, λόγω του πολέμου  (Ουγγρική επανάσταση, 1956), με μόνο εφόδιο τη μητρική της γλώσσα, μέχρι εκείνη τη στιγμή που γράφει το πρώτο της μυθιστόρημα στα γαλλικά, η Κριστόφ δεν σταματά να είναι μια μανιώδης αναγνώστρια και λάτρης των βιβλίων.

Πέντε χρόνια αφότου έφτασα στην Ελβετία, μιλώ τα γαλλικά, όμως δεν τα διαβάζω. Έγινα  πάλι αναλφάβητη. Εγώ που ήξερα να διαβάζω από τεσσάρων χρονών. Ξέρω τις λέξεις. Όταν τις διαβάζω δεν τις αναγνωρίζω. Τα γράμματα δεν αντιστοιχούν σε  τίποτα. Τα ουγγρικά  είναι φωνητική γλώσσα, τα γαλλικά είναι εντελώς το αντίθετο. Δεν ξέρω πώς μπόρεσα να ζήσω χωρίς διάβασμα επί πέντε χρόνια.

Το παιδί μου θα είναι σε λίγο έξι χρονών θα αρχίσει σχολείο. Αρχίζω και εγώ, ξαναρχίζω  το σχολείο. Σε ηλικία εικοσιέξι ετών γράφομαι στα θερινά τμήματα του Πανεπιστημίου του Νεσατέλ, για να μάθω να διαβάζω. Είναι μαθήματα γαλλικών για  αλλοδαπούς φοιτητές. Έχω συμμαθητές Άγγλους, Αμερικάνους, Γερμανούς, Ιάπωνες, γερμανόφωνους Ελβετούς. Η εισαγωγική εξέταση είναι γραπτή. Είμαι εντελώς ανίδεη, βρίσκομαι με τους αρχάριους.

Έπειτα από ορισμένα μαθήματα ο καθηγητής μού λέει:

– Μιλάτε πολύ καλά γαλλικά. Γιατί βρίσκεστε στο τμήμα των αρχαρίων;

– Δεν ξέρω ούτε να διαβάζω ούτε να γράφω, Είμαι αναλφάβητη.

Γελάει:

– Θα τα δούμε όλα αυτά.

Δύο χρόνια μετά παίρνω το πιστοποιητικό εκμάθησης της γαλλικής γλώσσας με εύφημο μνεία. Ξέρω να διαβάζω, ξέρω πάλι να διαβάζω. Υπάρχουν πάρα πολλά βιβλία, βιβλία κατανοητά, επιτέλους και για μένα. Θα κάνω άλλα δύο παιδιά. Με εκείνα θα εξασκηθώ στο διάβασμα, στην ορθογραφία, στις κλίσεις. Όταν θα με ρωτούν τη σημασία μιας λέξης ή την ορθογραφία της δεν θα ξαναπώ ποτέ:

– Δεν ξέρω.

Θα πω:

– Θα κοιτάξω.

Και πάω να κοιτάξω στο λεξικό ακούραστα, πάω να κοιτάξω. Γίνομαι μανιώδης αναγνώστρια του λεξικού. Ξέρω ότι τα γαλλικά δεν θα τα γράψω ποτέ, όπως τα γράφουν οι εκ γενετής γαλλόφωνοι συγγραφείς, αλλά θα τα γράφω όπως μπορώ όσα καλύτερα μπορώ. Αυτή τη γλώσσα δεν την επέλεξα. Μου την επέβαλαν η τύχη, η μοίρα, οι συγκυρίες. Να γράφω στα γαλλικά, είμαι υποχρεωμένη. Είναι ένα στοίχημα. Το στοίχημα μιας αναλφάβητης.

Φιλολογική ανάλυση αποσπάσματος

1.Είδος – Υφολογικά χαρακτηριστικά

Το κείμενο είναι αυτοβιογραφικό αφήγημα, γραμμένο σε πρώτο πρόσωπο, με έντονη τη διάσταση της προσωπικής μαρτυρίας.
Η γλώσσα είναι λιτή, άμεση, διαυγής, χωρίς λογοτεχνικές υπερβολές.
Το ύφος είναι εξομολογητικό, συχνά στοχαστικό και φορτισμένο συναισθηματικά, αλλά χωρίς ρητορικές εξάρσεις.

2.Θεματικοί άξονες

α) Η απώλεια της γλώσσας και η αναγέννηση

Η συγγραφέας βιώνει ένα είδος «δεύτερου αναλφαβητισμού» όταν φτάνει στην Ελβετία. Η φράση «Έγινα πάλι αναλφάβητη» δηλώνει την απώλεια ενός βασικού στοιχείου ταυτότητας. Η γλώσσα, που ήταν για εκείνη φυσικό εργαλείο από την ηλικία των τεσσάρων, μετατρέπεται σε άγνωστο χώρο.

Παράλληλα, το κείμενο εξιστορεί την επανεκμάθηση, ένα δεύτερο ξεκίνημα:

• η εγγραφή σε μαθήματα,
• η συστηματική προσπάθεια,
• η κατάκτηση της γαλλικής.

Η διαδικασία αυτή παρουσιάζεται ως αναγέννηση.

β) Η ταυτότητα και η προσφυγική εμπειρία

Η Κριστόφ έχει φύγει από την Ουγγαρία λόγω πολέμου και ζει ως πρόσφυγας στην Ελβετία.
Το κείμενο αποκαλύπτει την εσωτερική διάσταση της προσφυγικής εμπειρίας:

• αίσθηση αδυναμίας,
• πολιτισμικό σοκ,
• αποξένωση από τη μητρική γλώσσα,
• ανάγκη επιβίωσης μέσω προσαρμογής.

Η γλώσσα δεν είναι απλώς εργαλείο επικοινωνίας: είναι η πατρίδα που χάνει και η νέα πατρίδα που πρέπει να κερδίσει.

γ) Η επιμονή, η μελέτη και η προσωπική υπέρβαση

Η συγγραφέας αναδεικνύει την έννοια της προσωπικής προσπάθειας.
Η επανεκμάθηση της γλώσσας απαιτεί:

• συστηματική μελέτη
• ταπεινότητα (να βρεθεί ξανά «με τους αρχάριους»)
• υπομονή
• ειλικρινή πειθαρχία.

Η φράση «Γίνομαι μανιώδης αναγνώστρια του λεξικού» συμβολίζει την αφοσίωση στη γνώση.

δ) Το βιβλίο και το διάβασμα ως σωτηρία

Για την Κριστόφ, το διάβασμα δεν είναι χόμπι αλλά υπαρξιακή ανάγκη. Το ότι δεν μπορεί να διαβάσει στα γαλλικά, ισοδυναμεί σχεδόν με στέρηση ζωής: «Δεν ξέρω πώς μπόρεσα να ζήσω χωρίς διάβασμα επί πέντε χρόνια.»

Τα βιβλία αποτελούν:

• μέσο κατανόησης του κόσμου
• ψυχολογικό στήριγμα
• δρόμο για κοινωνική ένταξη
• σκαλοπάτι για την προσωπική της εξέλιξη ως συγγραφέως

ε) Η σχέση μητέρας – παιδιών

Η γλώσσα γίνεται και στοίχημα μητρότητας: Τα παιδιά της αποτελούν κίνητρο να μάθει να γράφει και να διαβάζει ξανά.
Τα χρησιμοποιεί ως «συνεργάτες» στη δική της μάθηση: «Με εκείνα θα εξασκηθώ στο διάβασμα… στην ορθογραφία… στις κλίσεις.» Εδώ διαφαίνεται και η ανάγκη της να δώσει στα παιδιά της αυτό που η ίδια στερήθηκε.

3. Γλώσσα και ύφος

Επαναλήψεις: «Ξέρω να διαβάζω, ξέρω πάλι να διαβάζω.» — η επανάληψη φορτίζει τη σημασία της κατάκτησης.

Λιτότητα: σύντομες προτάσεις, καθαρή δομή χωρίς υπερβολές.

Αντιθέσεις:

ουγγρικά (φωνητική γλώσσα) ↔ γαλλικά (μη φωνητική)

παλιός εαυτός ↔ νέος εαυτός

άγνοια ↔ γνώση

αδυναμία ↔ δύναμη