Η απώλεια της ευγένειας

Πώς χαθήκαμε μέσα στην εποχή του “εαυτού”

Η συζήτηση γύρω από την απώλεια της ευγένειας στις μέρες μας δεν αφορά απλώς μια ρομαντική εξιδανίκευση άλλων εποχών. Μιλάμε για μια υπαρκτή, απτή μεταβολή στην καθημερινότητα: μικρές χειρονομίες που κάποτε θεωρούνταν αυτονόητες – το «με συγχωρείτε», ένα «ευχαριστώ», ή “παρακαλώ”, η τήρηση ενός στοιχειώδους σεβασμού στον δημόσιο χώρο – μοιάζουν πλέον ξεπερασμένες, σχεδόν παράταιρες. Ειδικά ανάμεσα σε εκπροσώπους των νεότερων γενιών.

Κανείς δεν ισχυρίζεται ότι το παρελθόν είναι ειδυλλιακό. Όμως, τον προηγούμενο αιώνα, κι αυτός είναι ο 20ός, υπήρχε ένας έμπρακτος σεβασμός, μια αναγνώριση ότι ο “άλλος” αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της συλλογικής ζωής. Περνώντας στον 21ο αι. και προχωρώντας όλο και περισσότερο μέσα σ’ αυτόν, αυτή η σταθερά (ανάμεσα σε πολλές άλλες) μοιάζει να έχει υποχωρήσει κάτω από το βάρος μιας κουλτούρας επίμονου ατομικισμού, όπου η πρωτοκαθεδρία του «εγώ» περιορίζει την αντίληψη του εμείς.

Παλαιότερα, οι δύσκολες συνθήκες ζωής – λιτότητα, αβεβαιότητα, επιβίωση – φαίνεται να ευνοούσαν τη διαμόρφωση μιας κουλτούρας αλληλεγγύης: όλοι, μορφωμένοι ή μη, στηρίζονταν ο ένας στον άλλον για να προχωρήσουν στη ζωή. Η ευγένεια, επομένως, δεν ήταν αποκλειστικό προνόμιο των εγγράμματων ή των ανώτερων τάξεων (που ανάμεσα στα μέλη τους μπορεί να ήταν και προσποιητή αρκετές φορές), αλλά περισσότερο γνήσια έκφραση μιας ανάγκης: να συνυπάρχουμε χωρίς να γινόμαστε ο ένας βάρος του άλλου. Αντίθετα, στη σημερινή εποχή της άνεσης και της τεχνολογικής αυτάρκειας, φαίνεται πως η εγγύτητα που νιώθαμε για τον διπλανό μας έχει υποχωρήσει, μαζί της και οι τρόποι. Θεωρώ ότι η αγένεια μπορεί να μεταφραστεί και ως απομάκρυνση από τον άλλο, αδυναμία να αντιληφθούμε πως η δική μας ευημερία είναι άρρηκτα δεμένη με τη δική του. Μια κοινωνία που αδιαφορεί για τις μικρές, καθημερινές εκδηλώσεις σεβασμού, καταλήγει να παράγει ένα περιβάλλον σκληρό, δύστροπο και τελικά αφιλόξενο για όλους.

Όσο και αναχρονιστική να μοιάζει η “νοσταλγία” για την ευγένεια, μπορεί να λειτουργήσει ως υπενθύμιση της αξίας της. Η ανάμνηση μιας δεξιότητας, θα την χαρακτηρίσω του παρελθόντος, δεν είναι κατ’ ανάγκη πάντα παθητική. Δε σημαίνει απαραίτητα προσκόλληση στις παραδόσεις, αλλά επένδυση για το μέλλον. Η ευγένεια, ιδιαίτερα για τις νέες γενιές, θα μπορούσε να αποτελέσει εγγύηση για ένα πιο ποιοτικό, πιο ανθρώπινο και αλληλέγγυο μέλλον.

Όσο και αν έχουν αλλάξει οι ρυθμοί και οι απαιτήσεις της ζωής, η ανθρώπινη ανάγκη για σεβασμό και καλοσύνη παραμένει ίδια. Αν καταφέρουμε να ανακτήσουμε ακόμα και την πιο τυπική, στοιχειώδη εκδοχή της ευγένειας, ίσως να κάνουμε ένα πρώτο βήμα προς μια κοινωνία λιγότερο τραχιά – και περισσότερο ανθρώπινη.

Περισσότερο από εξυπνάδα, χρειαζόμαστε καλοσύνη και ευγένεια.

Τσάρλι Τσάπλιν (1889-1977)