Η εικονομαχία

Ιστορία Β’ Λυκείου: Κεφ. 1 Ενοτ. 5

Στόχοι

Στο τέλος της ενότητας οι μαθητές θα είναι σε θέση:

1. Να περιγράφουν το ιστορικό πλαίσιο της Εικονομαχίας (8ος–9ος αι.), αναγνωρίζοντας βασικά γεγονότα, πρόσωπα (π.χ. Λέων Γ΄ ο Ίσαυρος) και τη διάρκειά της.

2. Να αναλύουν τις αιτίες του φαινομένου διακρίνοντάς τες σε θρησκευτικές, πολιτικές, κοινωνικές και στρατιωτικές, κατανοώντας τη σύνδεση εξωτερικών κινδύνων και εσωτερικών εξελίξεων.

3. Να αξιολογούν τις συνέπειες της Εικονομαχίας στη βυζαντινή κοινωνία (διχασμός, διώξεις, μεταβολές στις σχέσεις Εκκλησίας–Κράτους) και να διατυπώνουν τεκμηριωμένο ιστορικό συμπέρασμα.

Πορεία διδασκαλίας

1. Αφόρμηση (10 λεπτά)

•Πώς θα αντιδρούσατε αν κάποιος υπεύθυνος στο χώρο εργασίας ή εκπαίδευσης, στον οποίο δραστηριοποιείστε, αφαιρούσε χωρίς λόγο την εικόνα του Χριστού; 

Ποια συναισθήματα θα προκαλούσε αυτό στους ανθρώπους του 8ου αιώνα στο Βυζάντιο; Ποιες πιστεύετε ότι θα ήταν οι αντιδράσεις τους; 

2. Βασικοί όροι

•Εικονομαχία ήταν η επίσημη πολιτική του βυζαντινού κράτους με την οποία απέρριπτε τη λατρεία των εικόνων και εν γένει την απεικόνιση του θεϊκού στοιχείου.

•Οι οπαδοί της Εικονομαχίας ονομάστηκαν και εικονοκλάστες ενώ οι οπαδοί της απεικόνισης και λατρείας του θεϊκού προσώπου ονομάστηκαν εικονολάτρες ή εικονόφιλοι. 

•Η πολιτική απαγόρευσης σήμανε το διχασμό της βυζαντινής κοινωνίας σε δυο αντίπαλες πλευρές, τις διώξεις και την τιμωρία πολλών ανθρώπων και των δυο πλευρών.

•Η εικονομαχική πολιτική τερματίστηκε οριστικά το 843, ενώ σήμερα η Εκκλησία εορτάζει την αποκατάσταση των εικόνων την Κυριακή της Ορθοδοξίας.

3. Γεγονότα της Εικονομαχίας (20 λεπτά)

•Μελετήστε το ακόλουθο χρονολόγιο των γεγονότων της Εικονομαχίας και κρατήστε σημειώσεις σχετικά με τις εξής ερωτήσεις:

α) πόσο χρονικό διάστημα κράτησε η εικονομαχία; Ποιο συμπέρασμα εξάγετε από αυτό;

β) τι είδους γεγονότα συσχετίζονται με την εικονομαχική πολιτική του Βυζαντίου; Γενικά: Ποια κατάσταση δημιουργήθηκε εκείνη την εποχή στο Βυζάντιο; 

•Μπορείτε να εργαστείτε σε ομάδες των 2 ατόμων.

Χρονολόγιο της Εικονομαχίας (Φωτόδεντρο)

4. Οι Αιτίες (20 λεπτά)

Α. Πολιτισμικές επιρροές

1. Από ποιον πολιτισμό και ποια εποχή επηρεάστηκαν οι χριστιανοί ώστε να αναπαριστούν το θεϊκό πρόσωπο;
   ………………………………………………………………….
2. Από ποιον πολιτισμό επηρεάστηκαν ώστε να μην επιτρέπουν την απεικόνιση του θεϊκού;
   ………………………………………………………………….

Β. Εξωτερικοί κίνδυνοι

Μελετήστε τις πληροφορίες για τις επιθέσεις των Αράβων (717–718).

1. Πώς μπορεί οι στρατιωτικές ήττες ή απειλές να επηρέασαν τη θρησκευτική πολιτική;
   ………………………………………………………………….

“Στις 15 Αυγούστου 717 ο Άραβας στρατηγός .. διαπεραίωσε από τη Μικρά Ασία αρκετές στρατιωτικές δυνάμεις και περικύκλωσε τα χερσαία τείχη της Κωνσταντινουπόλεως” (ΙΕΕ, τόμος Η΄, σελ. 25)

Την 1η Σεπτεμβρίου του έτους 717 κατέπλευσε μεγάλος πολεμικός στόλος των Αράβων από 1800 πλοία υπό τον χαλίφη. Από πηγή … γνωρίζουμε με ακρίβεια, με τοπογραφικές και χρονολογικές λεπτομέρειες, το χρονικό της πολιορκίας που διήρκεσε ένα χρόνο (ΙΕΕ, τόμος Η΄, σελ. 25)

Γ. Ο ρόλος του αυτοκράτορα

Ο αυτοκράτορας Λέων Γ΄ ο Ίσαυρος καταγόταν από τη Συρία.

Πώς μπορεί η καταγωγή του να επηρέασε τις απόψεις του για τις εικόνες;
………………………………………………………………………………

5. Οι Συνέπειες (20 λεπτά)

Η έννοια της αιτιότητας αποτελεί σημαντική παράμετρος στο πλαίσιο της ιστορικής εκπαίδευσης. Οι αιτίες διαφοροποιούνται από τα κίνητρα ή τις προθέσεις των ατόμων ή ομάδων. Πολλές φορές η ιστορική εξήγηση αντιμετωπίζεται με όρους ανθρώπινων πράξεων στη βάση των προθέσεων με ιδιαίτερη βαρύτητα να δίνεται στα ιδιαίτερα κίνητρα, πεποιθήσεις, και προθέσεις των ιστορικών προσώπων και λιγότερο στην ανάλυση δομικών καταστάσεων οικονομικών, πολιτικών, και κοινωνικών εκφάνσεων της κοινωνικής πραγματικότητας. (Τσιβάς, Α.(2009). Διδακτική της ιστορίας. Η ανάπτυξη της ιστορικής σκέψης των παιδιών σε συμβατικό και ηλεκτρονικό περιβάλλον, Αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή, Π.Τ.Δ.Ε. του Α.Π.Θ., σ.41-42)

Προσπαθήστε να διακρίνετε τις αιτίες από τα γεγονότα και τις συνέπειες στις παρακάτω προτάσεις που αφορούν την εικονομαχία.

Διάκριση της έννοιας της αιτιότητας (Φωτόδεντρο)

Αφού το κάνετε, συμπληρώστε τον πίνακα που ακολουθεί:

Συμπληρώστε τον πίνακα:

Τομέας	Συνέπειες
Θρησκευτικός
Κοινωνικός
Πολιτικός

6. Συμπεράσματα (20 λεπτά)

1. Ποιο γενικό συμπέρασμα εξάγετε για την Εικονομαχία;
   ………………………………………………………………….
2. Πώς θα χαρακτηρίζατε την κοινωνία και την πολιτική κατάσταση του Βυζαντίου εκείνης της εποχής;
   ………………………………………………………………….

Παρουσίαση της ενότητας

Ασκήσεις

1. Τα επιχειρήματα των δύο πλευρών: Ανοίξτε τον σύνδεσμο και ακολουθήστε τα βήματα για τη σύνθεση των πληροφοριών σ’ ένα δικό σας κείμενο.

Τα επιχειρήματα των εικονομάχων και των εικονολατρών (φωτόδεντρο)

ΠΗΓΕΣ

” Η συντριβή του εικονομαχικού κινήματος σήμαινε τη νίκη της ελληνικής θρησκευτικής και πολιτιστικής ιδιομορφίας πάνω στην ασιατική, όπως την είχε ενσαρκώσει η εικονομαχία. Από τότε το Βυζάντιο διατήρησε τη δική του πολιτιστική φυσιογνωμία μετξύ Ανατολής και Δύσης ως ελληνοχριστιανική αυτοκρατορία”

G. Ostrogosrky, Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους, τομ. Β’ Αθήνα, 1979, σελ.90

Ποιο θεωρείτε ότι είναι το νόημα της άποψης του ιστορικού Ostrogosrky; Πώς αντιλαμβάνεστε την άποψη αυτή σήμερα; Ποιο ρόλο έπαιξε η αναστήλωση των εικόνων για τη σημερινή φυσιογνωμία της ορθόδοξης λατρείας;