Πανελλαδικές 2026: Εξετάζοντας την Ιστορία ή την ικανότητα αποστήθισης;

Τα σημερινά θέματα της Ιστορίας Προσανατολισμού στις Πανελλαδικές Εξετάσεις 2026 (8-6-26) ήταν χωρίς ιδιαίτερες εκπλήξεις. Οι περισσότεροι σχολιαστές τα χαρακτήρισαν διαχειρίσιμα για τους καλά προετοιμασμένους υποψηφίους, ενώ τα θέματα των πηγών θεωρήθηκαν αναμενόμενα και συμβατά με τη φιλοσοφία των τελευταίων ετών.

Οι ενδεικτικές απαντήσεις της ΚΕΕ

Ωστόσο, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν τα θέματα ήταν εύκολα ή δύσκολα. Το ουσιαστικό ζήτημα είναι αν αξιολόγησαν την ιστορική σκέψη ή απλώς την ικανότητα των μαθητών να αναπαράγουν απομνημονευμένες πληροφορίες.

Η Ιστορία στις Πανελλαδικές παραμένει ένα μάθημα που ανταμείβει κυρίως την πιστή αναπαραγωγή του σχολικού εγχειριδίου. Παρά τις κατά καιρούς μεταρρυθμίσεις, η επιτυχία εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την αποστήθιση ολόκληρων παραγράφων, ορισμών, χρονολογιών και διατυπώσεων. Οι μαθητές εκπαιδεύονται να θυμούνται «το σωστό χωρίο», “από…. μέχρι” (Βλ. και απαντήσεις της ΚΕΕ) και όχι να σκέφτονται κριτικά.

Το παράδοξο είναι ότι η σύγχρονη ιστορική επιστήμη έχει απομακρυνθεί εδώ και δεκαετίες από αυτή τη λογική. Η ιστορία δεν είναι συσσώρευση πληροφοριών. Είναι ερμηνεία, διερεύνηση, σύγκριση πηγών, αναγνώριση πολλαπλών οπτικών γωνιών, κατανόηση της ιστορικής αλλαγής και της ιστορικής συνέχειας. Η ιστορική γνώση παράγεται μέσα από ερωτήματα και όχι μέσα από απομνημονευμένες απαντήσεις.

Ακόμη πιο προβληματικό είναι το γεγονός ότι οι σύγχρονες παιδαγωγικές προσεγγίσεις της ιστορικής εκπαίδευσης –όπως η διερευνητική μάθηση, η μάθηση μέσω πηγών, η ανάπτυξη ιστορικής ενσυναίσθησης και η καλλιέργεια δεξιοτήτων ιστορικού γραμματισμού– παραμένουν ουσιαστικά εκτός της εξεταστικής διαδικασίας. Στην τάξη μπορεί να ζητάμε από τους μαθητές να αναλύουν, να συγκρίνουν και να ερμηνεύουν. Στις εξετάσεις τους ζητούμε να θυμούνται.

Το αποτέλεσμα είναι ένα αντιφατικό εκπαιδευτικό σύστημα. Οι εκπαιδευτικοί καλούνται να διδάξουν ιστορική σκέψη, αλλά αναγκάζονται να προετοιμάσουν τους μαθητές για μια εξέταση που επιβραβεύει κυρίως την αποστήθιση. Η αξιολόγηση καθορίζει τελικά τη διδασκαλία και όχι το αντίστροφο.

Ίσως λοιπόν ήρθε η ώρα να συζητήσουμε σοβαρά ένα διαφορετικό μοντέλο εξέτασης της Ιστορίας στις Πανελλαδικές.

Μια σύγχρονη εξέταση θα μπορούσε να βασίζεται λιγότερο στην αναπαραγωγή της ύλης και περισσότερο στη χρήση ιστορικών τεκμηρίων. Οι υποψήφιοι θα μπορούσαν να εξετάζονται σε έναν φάκελο πηγών (κείμενα, φωτογραφίες, χάρτες, στατιστικά στοιχεία, γελοιογραφίες), τον οποίο θα βλέπουν για πρώτη φορά την ημέρα της εξέτασης. Αντί να ανακαλούν απομνημονευμένες παραγράφους, θα μπορούσε, μεταξύ άλλων, να καλούνται:

• εντοπίζουν το ιστορικό πλαίσιο μιας πηγής,
• αξιολογούν την αξιοπιστία της,
• συγκρίνουν διαφορετικές μαρτυρίες,
• εντοπίζουν προκαταλήψεις και ιδεολογικές οπτικές,
• συνθέτουν ιστορικά επιχειρήματα βασισμένα σε τεκμήρια,
• συνδέουν το παρελθόν με σύγχρονα κοινωνικά ζητήματα.

Μια τέτοια αξιολόγηση δεν θα καταργούσε τη γνώση. Αντίθετα, θα απαιτούσε βαθύτερη γνώση. Η διαφορά είναι ότι οι μαθητές δεν θα επιβραβεύονταν επειδή θυμούνται μία παράγραφο ή μία φράση (στο Σωστό η Λάθος) του βιβλίου, ορισμένα στατιστικά στοιχεία ή ξεκομμένους από το ιστορικό πλαίσιο ορισμούς που μπαίνουν ως θέματα επειδή βολεύουν στη μοριοδότηση και επαναλαμβάνονται με στατιστική ακρίβεια (βλ. για παράδειγμα, “Ομάδα Ιαπώνων”, “Εθνικόν Κομιτάτον”), αλλά επειδή μπορούν να χρησιμοποιήσουν τη γνώση τους για να ερμηνεύσουν τον κόσμο.

Η Ιστορία δεν είναι διαγωνισμός μνήμης. Είναι άσκηση σκέψης. Και όσο οι Πανελλαδικές συνεχίζουν να αξιολογούν κυρίως την αποστήθιση, θα παραμένουμε μακριά από τον πραγματικό σκοπό της ιστορικής εκπαίδευσης: τη διαμόρφωση ενεργών, κριτικά σκεπτόμενων πολιτών.