Πώς μελετάμε την Ιστορία;

Ο χώρος, ο χρόνος και οι ιστορικές έννοιες

(Ιστορία Α΄ Λυκείου)

Γιατί ο Νείλος γέννησε έναν από τους σημαντικότερους πολιτισμούς της αρχαιότητας; Γιατί οι ελληνικές πόλεις δεν ενώθηκαν ποτέ σε ένα ενιαίο κράτος; Γιατί η Κωνσταντινούπολη έγινε πρωτεύουσα μιας αυτοκρατορίας για περισσότερο από χίλια χρόνια;

Οι απαντήσεις σε όλα αυτά τα ερωτήματα δεν βρίσκονται μόνο στα γεγονότα. Βρίσκονται στον χώρο, στον χρόνο και στις ιστορικές έννοιες.

Η Ιστορία δεν είναι μια λίστα από χρονολογίες που πρέπει να αποστηθίσουμε. Είναι μια προσπάθεια να κατανοήσουμε γιατί οι άνθρωποι έδρασαν όπως έδρασαν και πώς οι αποφάσεις τους άλλαξαν τον κόσμο.

Ας γνωρίσουμε τα βασικά εργαλεία του ιστορικού.

Τι είναι η Ιστορία;

Η Ιστορία είναι η επιστήμη που μελετά το ανθρώπινο παρελθόν μέσα από τις πηγές και τα ιστορικά τεκμήρια.

Σκοπός της δεν είναι μόνο να περιγράψει τα γεγονότα, αλλά να εξηγήσει:

• γιατί συνέβησαν,
• ποιες ήταν οι αιτίες τους,
• ποιες συνέπειες είχαν,
• πώς επηρέασαν τις κοινωνίες.

Με άλλα λόγια, ο ιστορικός δεν ρωτά μόνο «τι έγινε;», αλλά κυρίως «γιατί έγινε;».

Οι πρώτοι ιστορικοί

Ηρόδοτος

Ο Ηρόδοτος θεωρείται ο «Πατέρας της Ιστορίας». Ήταν ο πρώτος που προσπάθησε να συγκεντρώσει συστηματικά πληροφορίες για τα μεγάλα γεγονότα της εποχής του, ιδιαίτερα για τους Περσικούς Πολέμους.

Θουκυδίδης

Ο Θουκυδίδης προχώρησε ακόμη περισσότερο.

Δεν αρκέστηκε στις αφηγήσεις ή στους μύθους. Σύγκρινε πηγές. Έλεγξε τις πληροφορίες. Αναζήτησε τα πραγματικά αίτια των γεγονότων.

Γι’ αυτό θεωρείται ο πρώτος επιστημονικός ιστορικός.

Ο χώρος διαμορφώνει την Ιστορία

Μπορεί η γεωγραφία να αλλάξει την πορεία ενός πολιτισμού;

Η απάντηση είναι ναι.

Οι άνθρωποι ποτέ δεν ζουν ανεξάρτητα από τον τόπο όπου κατοικούν.

Παράδειγμα 1

Ο Νείλος

Ο αιγυπτιακός πολιτισμός αναπτύχθηκε γύρω από τον Νείλο. Οι ετήσιες πλημμύρες γονιμοποιούσαν το έδαφος, εξασφαλίζοντας πλούσια παραγωγή και ευνοώντας τη δημιουργία ενός ισχυρού κράτους.

Παράδειγμα 2

Η Ελλάδα

Το ορεινό ανάγλυφο της Ελλάδας εμπόδισε τη δημιουργία ενός ενιαίου κράτους. Αντίθετα, δημιουργήθηκαν πολλές ανεξάρτητες πόλεις-κράτη. Η θάλασσα, όμως, έγινε δρόμος επικοινωνίας, εμπορίου και πολιτισμού.

Παράδειγμα 3

Η Κωνσταντινούπολη

Η γεωγραφική της θέση ανάμεσα στην Ευρώπη και την Ασία την έκανε ιδανική πρωτεύουσα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Ήλεγχε τα θαλάσσια περάσματα και τις εμπορικές διαδρομές.

Πώς επηρεάζει ο χώρος τις κοινωνίες;

Ο τόπος όπου ζει ένας λαός επηρεάζει:

• την οικονομία του,
• την πολιτική του οργάνωση,
• τις ασχολίες των κατοίκων,
• τις σχέσεις του με άλλους λαούς.

Για παράδειγμα:

Χώρος	Κύρια δραστηριότητα
Παραθαλάσσιες περιοχές	Ναυτιλία και εμπόριο
Εύφορες πεδιάδες	Γεωργία
Ορεινές περιοχές	Κτηνοτροφία και απομόνωση

Ο ιστορικός χρόνος

Η Ιστορία δεν εξελίσσεται με τον ίδιο ρυθμό. Άλλα γεγονότα διαρκούν μία ημέρα. Άλλα αλλάζουν ολόκληρους αιώνες.

Οι τρεις χρόνοι του Fernand Braudel

Ο Γάλλος ιστορικός Fernand Braudel πρότεινε ότι η Ιστορία εξελίσσεται σε τρία επίπεδα χρόνου.

1. Βραχύς χρόνος

Πρόκειται για τα γεγονότα. Παραδείγματα:

• μία μάχη,
• μία επανάσταση,
• μία εκλογική διαδικασία.

2. Συγκυρία

Αφορά εξελίξεις που διαρκούν δεκαετίες. Παραδείγματα:

• οικονομική ανάπτυξη,
• δημογραφικές αλλαγές,
• πολιτικές μεταβολές.

3. Μακρά διάρκεια

Αφορά όσα αλλάζουν πολύ αργά. Παραδείγματα:

• γεωγραφία,
• κλίμα,
• πολιτισμός,
• νοοτροπίες.

Πώς χωρίζεται η Ιστορία;

Οι ιστορικοί χωρίζουν συμβατικά το παρελθόν σε μεγάλες περιόδους:

Περίοδος	Χρονολογία
Προϊστορία	έως τον 10ο αιώνα π.Χ.
Αρχαία Ιστορία	10ος αι. π.Χ.–5ος αι. μ.Χ.
Μεσαίωνας	5ος–15ος αι. μ. Χ
Νεότερη και Σύγχρονη Εποχή	15ος αι.–σήμερα

Οι ιστορικές έννοιες

Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν έννοιες για να κατανοήσουν καλύτερα το παρελθόν.

Δεν πρόκειται για απλές λέξεις. Είναι εργαλεία σκέψης.

Παραδείγματα:

• πολιτισμός
• κράτος
• αυτοκρατορία
• δημοκρατία
• αποικισμός
• θεοκρατία
• οικονομία

Με αυτές μπορούμε να συγκρίνουμε διαφορετικές εποχές και κοινωνίες.

Πώς να μελετήσεις αποτελεσματικά την Ιστορία

Όταν διαβάζεις ένα νέο κεφάλαιο, προσπάθησε να απαντήσεις στις εξής ερωτήσεις:

1. Πότε συνέβη;
2. Πού συνέβη;
3. Ποιοι συμμετείχαν;
4. Γιατί συνέβη;
5. Ποιες ήταν οι συνέπειες;
6. Ποιες ιστορικές έννοιες εμφανίζονται;
7. Ποια είναι η βασική πηγή του κεφαλαίου;

η παρουσιαση της ενοτητασ

πηγεσ

ΚΕΙΜΕΝΟ 1

Να εξηγήσετε πώς η Αναγέννηση και ο Διαφωτισμός συνέβαλαν στη διαμόρφωση της νεότερης επιστήμης της Ιστορίας.

Η Αναγέννηση και η επιστήμη της Ιστορίας
Η Αναγέννηση αποκατέστησε την ανθρωποκεντρική αντίληψη για τον κόσμο και την πρωτοκα-
θεδρία του ορθού λόγου, ενώ παράλληλα αντικατέστησε την απαισιόδοξη κλασική άποψη για το
μέλλον με την αισιόδοξη άποψη της ιουδαιοχριστιανικής παράδοσης. Ο χρόνος, που κάποτε τον
θεωρούσαν εχθρικό και διαβρωτικό, έγινε φιλικός και δημιουργικός. Δεν έχει κανείς παρά να
αντιπαραθέσει το «Damnosa quid non imminuit dies?» ( = Ποιανού, αλίμονο, οι μέρες δεν τε-
λειώνουν;) του Οράτιου με το «Veritas temporis filia» ( = Αλήθεια, κόρη του χρόνου) του Φράνσις
Μπέικον. Οι ορθολογιστές της περιόδου του Διαφωτισμού, οι οποίοι και θεμελίωσαν τη νεότερη
ιστοριογραφία, κράτησαν την ιουδαιοχριστιανικής προέλευσης τελεολογική αντίληψη, εκκοσμι-
κεύοντας όμως το στόχο (το «τέλος») και, επομένως, αποκαθιστώντας τον ορθολογικό χαρακτήρα
της ιστορικής εξελικτικής διαδικασίας. Η ιστορία άρχισε να θεωρείται πρόοδος με σκοπό την τε-
λειοποίηση του ανθρώπου επί της γης.
Ε.Χ. Καρ, Τι είναι ιστορία, μτφ. Αντρέας Παππάς, Εκδόσεις Γνώση, 1999, σ. 14

Ενδεικτική απάντηση

Το παράθεμα του Ε. Χ. Καρ αναδεικνύει τη βαθιά αλλαγή που επέφερε η Αναγέννηση στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν την ιστορία και τον χρόνο. Ενώ στην αρχαιότητα ο χρόνος θεωρούνταν συχνά δύναμη που οδηγεί στη φθορά και την παρακμή, η Αναγέννηση διαμόρφωσε μια πιο αισιόδοξη αντίληψη, σύμφωνα με την οποία ο χρόνος μπορεί να οδηγήσει στην αποκάλυψη της αλήθειας και στην πρόοδο του ανθρώπου.

Στη συνέχεια, οι στοχαστές του Διαφωτισμού αξιοποίησαν αυτή την αντίληψη και θεμελίωσαν τη νεότερη ιστοριογραφία, υποστηρίζοντας ότι η ιστορία αποτελεί μια εξελικτική διαδικασία που βασίζεται στον ορθό λόγο και αποσκοπεί στη συνεχή βελτίωση της ανθρώπινης κοινωνίας. Έτσι, η ιστορία έπαψε να αντιμετωπίζεται ως απλή αφήγηση γεγονότων και αναδείχθηκε σε επιστήμη που ερμηνεύει την πορεία της ανθρωπότητας.

ΚΕΙΜΕΝΟ 2

Διάβασε την Πηγή 2 και, σε συνδυασμό με όσα διάβασες στο συγκεκριμένο μά-
θημα, κατάγραψε τους λόγους για τους οποίους η αλήθεια είναι απαραίτητη στην
καταγραφή της Ιστορίας.

Η αξία της αλήθειας στην ιστορία
Για τον υπόλοιπο, λοιπόν, βίο δε θα μπορούσε κάποιος να αποβάλει αυτού του είδους την εύ-
νοια (προς γνωστούς και φίλους)· γιατί, πράγματι, ο αγαθός άντρας πρέπει να αγαπάει τους φί-
λους του και την πατρίδα του και να μισεί τους ίδιους εχθρούς που μισούν και οι φίλοι του και
να αγαπά τους ίδιους φίλους (που αγαπούν και οι φίλοι του)· όταν, όμως, κάποιος υιοθετεί το
χαρακτήρα του ιστορικού πρέπει να τα ξεχάσει όλα αυτά και πολλές φορές πρέπει να επαινεί
και να τιμά με τους μεγαλύτερους επαίνους τους εχθρούς, όταν οι πράξεις το απαιτούν, και πολ-
λές φορές θα χρειαστεί να κατακρίνει και να κατηγορεί κατά τρόπο που ντροπιάζει τους στε-
νούς συγγενείς, όταν τα σφάλματα στις πράξεις τους αυτό υποδεικνύουν. Όπως ακριβώς όταν
ένας ζωντανός οργανισμός χάσει τα μάτια του αχρηστεύεται ολόκληρος, έτσι κι από την ιστο-
ρία αν αφαιρεθεί η αλήθεια ό,τι απομένει από αυτήν γίνεται ανώφελο (ασήμαντο) διήγημα.
Πολύβιος, Iστορίαι 1.14.4-7

Ενδεικτική απάντηση

Ο Πολύβιος υποστηρίζει ότι ο ιστορικός οφείλει να παραμερίζει τα προσωπικά του συναισθήματα και τις σχέσεις του με φίλους, συγγενείς ή την πατρίδα του. Πρέπει να επαινεί ακόμη και τους εχθρούς, όταν οι πράξεις τους το αξίζουν, και να επικρίνει ακόμη και τους δικούς του ανθρώπους, όταν έχουν σφάλει. Επομένως, ο ιστορικός πρέπει να είναι αντικειμενικός και αμερόληπτος.

Επιπλέον, ο συγγραφέας τονίζει ότι χωρίς την αλήθεια η ιστορία χάνει την αξία της. Χαρακτηριστικά παρομοιάζει την ιστορία χωρίς αλήθεια με έναν οργανισμό που έχει χάσει τα μάτια του, υπογραμμίζοντας ότι χωρίς την αλήθεια η ιστορία μετατρέπεται σε ένα απλό και ανώφελο διήγημα.

Σύμφωνα και με την ενότητα, σκοπός της ιστορίας είναι η τεκμηριωμένη και αντικειμενική ερμηνεία του παρελθόντος, μέσα από τη μελέτη και την κριτική αξιολόγηση των ιστορικών πηγών. Για τον λόγο αυτό, η αλήθεια αποτελεί βασική προϋπόθεση για την αξιόπιστη καταγραφή και ερμηνεία των ιστορικών γεγονότων.