2. Η διαμόρφωση νέων δεδομένων κατά την Επανάσταση, 3. Τα πρώτα ελληνικά κόμματα, 4. Τα κόμματα ως εκφραστές του πνεύματος της εποχής

Α. ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ
ΚΑΙ ΠΕΛΑΤΕΙΑΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ (1821-1843)

Ιστορία Προσανατολισμού Ανθρωπιστικών Σπουδών

Ορισμοί

Έννοια	Ορισμός

Προστάτιδες Δυνάμεις

Η Αγγλία, η Γαλλία και η Ρωσία, οι οποίες υποστήριξαν τη δημιουργία του ελληνικού κράτους και άσκησαν σημαντική επιρροή στην εξωτερική και εσωτερική πολιτική του κατά τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας.

Ξενικά κόμματα

Τα πρώτα ελληνικά κόμματα (Αγγλικό, Γαλλικό και Ρωσικό), τα οποία διαμορφώθηκαν γύρω από την υποστήριξη των αντίστοιχων Προστάτιδων Δυνάμεων. Δεν ήταν ιδεολογικά κόμματα με τη σύγχρονη έννοια, αλλά πολιτικές συσπειρώσεις προσώπων και συμφερόντων.

Αγγλικό Κόμμα

Πολιτική παράταξη που συνδεόταν με τη Μεγάλη Βρετανία και υποστήριζε τη στενή συνεργασία της Ελλάδας με αυτήν, θεωρώντας ότι η αγγλική πολιτική μπορούσε να εξυπηρετήσει καλύτερα τα ελληνικά συμφέροντα.

Γαλλικό Κόμμα

Πολιτική παράταξη που συνδεόταν με τη Γαλλία και εξέφραζε όσους πίστευαν ότι η γαλλική επιρροή θα συνέβαλλε στην πολιτική και διοικητική οργάνωση του ελληνικού κράτους.

Ρωσικό Κόμμα

Πολιτική παράταξη που συνδεόταν με τη Ρωσία, στηριζόταν κυρίως στους δεσμούς της κοινής ορθόδοξης πίστης και εξέφραζε συντηρητικότερες κοινωνικές δυνάμεις.

Συνταγματισμός

Πολιτική αντίληψη σύμφωνα με την οποία η εξουσία πρέπει να περιορίζεται από Σύνταγμα και να ασκείται σύμφωνα με τους νόμους και τους θεσμούς του κράτους.

Εθνική ολοκλήρωση (ή Μεγάλη Ιδέα σε πρώιμη μορφή)

Η επιδίωξη της επέκτασης του ελληνικού κράτους ώστε να συμπεριλάβει όλους τους ελληνικούς πληθυσμούς που βρίσκονταν ακόμη υπό οθωμανική κυριαρχία.

Πελατειακές σχέσεις

Σχέσεις αμοιβαίας εξυπηρέτησης μεταξύ πολιτικών προσώπων και πολιτών, στις οποίες οι πρώτοι παρείχαν προστασία ή διευκολύνσεις και οι δεύτεροι προσέφεραν πολιτική υποστήριξη και ψήφο.

ΠΗΓΕΣ

4. Η Α’ Εθνοσυνέλευση (από το σχολικό βιβλίο)

Αξιοποιώντας το παράθεμα και τις ιστορικές σας γνώσεις, να εξηγήσετε τη σημασία της Α΄ Εθνοσυνέλευσης για τη συγκρότηση του ελληνικού κράτους κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης.

Πρόκειται για πρωτογενή ιστορική πηγή, καθώς ο Νικόλαος Δραγούμης καταγράφει τις ιστορικές αναμνήσεις της εποχής της Ελληνικής Επανάστασης. Το απόσπασμα περιγράφει το κλίμα που επικράτησε κατά τη σύγκληση της Α΄ Εθνοσυνέλευσης στην Επίδαυρο (Δεκέμβριος 1821 – Ιανουάριος 1822).

Ο συγγραφέας τονίζει τον έντονο ενθουσιασμό και τη συγκίνηση που προκάλεσε η πρώτη συγκέντρωση αντιπροσώπων του ελληνικού έθνους, ύστερα από σχεδόν τέσσερις αιώνες οθωμανικής κυριαρχίας. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο γεγονός ότι οι Έλληνες απέκτησαν για πρώτη φορά το δικαίωμα να συζητούν και να αποφασίζουν οι ίδιοι για τις υποθέσεις τους, ως κυρίαρχο πλέον πολιτικό σώμα.

Η πηγή αναδεικνύει τη σημασία της Εθνοσυνέλευσης ως έκφρασης της λαϊκής κυριαρχίας και της προσπάθειας δημιουργίας οργανωμένων πολιτικών θεσμών κατά τη διάρκεια της Επανάστασης. Παράλληλα, επιβεβαιώνει όσα αναφέρει το σχολικό βιβλίο σχετικά με την προσπάθεια συγκρότησης κεντρικής διοίκησης και την εγκαθίδρυση συνταγματικής τάξης.

από το σχολικό βιβλίο

• η ανάγκη δημιουργίας ενιαίας πολιτικής διοίκησης κατά τη διάρκεια της Επανάστασης,
• η σύγκληση της Α΄ Εθνοσυνέλευσης στην Επίδαυρο,
• η ψήφιση του Προσωρινού Πολιτεύματος της Ελλάδος,
• η διακήρυξη της πολιτικής ανεξαρτησίας των Ελλήνων,
• η πρώτη απόπειρα οργάνωσης κεντρικών κρατικών θεσμών,
• η μετάβαση από την τοπική εξουσία των προκρίτων και οπλαρχηγών στη συγκρότηση ενός ενιαίου κράτους.

6. Από το σύνταγμα της Γ’ Εθνοσυνέλευσης (Τροιζήνας) & 7. Η επιλογή των μελών του Πανελληνίου (από το σχολικό βιβλίο)

Αξιοποιώντας τις δύο πηγές και τις ιστορικές σας γνώσεις, να παρουσιάσετε:

α) τις βασικές αρχές οργάνωσης του πολιτεύματος που καθιέρωσε το Σύνταγμα της Τροιζήνας και

β) τα κριτήρια με τα οποία ο Ιωάννης Καποδίστριας συγκρότησε τα ανώτερα όργανα της διοίκησης, επιδιώκοντας την πολιτική σταθερότητα του νέου κράτους.

Η Πηγή Α παρουσιάζει τις θεμελιώδεις αρχές του πολιτεύματος που καθιέρωσε η Γ΄ Εθνοσυνέλευση. Προβάλλεται η λαϊκή κυριαρχία («η κυριαρχία ενυπάρχει εις το Έθνος»), η ισότητα των πολιτών απέναντι στον νόμο και η διάκριση των εξουσιών σε νομοθετική, εκτελεστική (νομοτελεστική) και δικαστική. Παράλληλα, προβλέπεται ότι την εκτελεστική εξουσία ασκεί ένας Κυβερνήτης, θεσμός που προοριζόταν να αναλάβει ο Ιωάννης Καποδίστριας.

Η Πηγή Β φωτίζει τον τρόπο με τον οποίο εφαρμόστηκαν στην πράξη οι νέοι θεσμοί. Ο Καποδίστριας, κατά την επιλογή των μελών του Πανελληνίου, δεν έλαβε υπόψη μόνο την ικανότητα των προσώπων, αλλά επιδίωξε και την πολιτική ισορροπία: προσπάθησε να εκπροσωπηθούν τα διαφορετικά πολιτικά κόμματα και οι διάφορες περιοχές της χώρας, ώστε να περιοριστούν οι αντιδράσεις και να διασφαλιστεί η συνοχή του νέου κράτους.

Οι δύο πηγές αναδεικνύουν ότι η συγκρότηση του ελληνικού κράτους στηρίχθηκε αφενός σε σύγχρονες συνταγματικές αρχές και αφετέρου στην ανάγκη πολιτικών συμβιβασμών, εξαιτίας των ιδιαίτερων συνθηκών που επικρατούσαν μετά την Επανάσταση.

Από το βιβλιο για την Πηγή Α

• η ψήφιση του Συντάγματος της Τροιζήνας,
• η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας,
• η ισότητα των πολιτών απέναντι στον νόμο,
• η διάκριση των εξουσιών,
• η ανάθεση της εκτελεστικής εξουσίας στον Κυβερνήτη.

Από το βιβλιο για την Πηγή Β

• η άφιξη και η ανάληψη της διακυβέρνησης από τον Καποδίστρια,
• η συγκρότηση του Πανελληνίου,
• η επιλογή ικανών στελεχών,
• η επιδίωξη ισορροπίας μεταξύ των πολιτικών παρατάξεων και των τοπικών συμφερόντων,
• η προσπάθεια ενίσχυσης της ενότητας και της αποτελεσματικής λειτουργίας του κράτους.

8. Οι αντιλήψεις για τα κόμματα (από το σχολικό βιβλίο)

Αξιοποιώντας το παράθεμα και τις ιστορικές σας γνώσεις, να εξηγήσετε γιατί τα πρώτα ελληνικά πολιτικά κόμματα αντιμετωπίστηκαν με επιφύλαξη από σημαντικό μέρος της κοινής γνώμης και να παρουσιάσετε τον ρόλο που διαδραμάτισαν στη διαμόρφωση της πολιτικής ζωής του νέου ελληνικού κράτους.

Πρόκειται για δευτερογενή ιστορική πηγή. Ο Γερμανός ιστορικός Gunnar Hering, μελετητής της ελληνικής πολιτικής ιστορίας, αναλύει τις αντιλήψεις που επικρατούσαν για τα πολιτικά κόμματα κατά τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα.

Ο ιστορικός επισημαίνει ότι, στα πρώτα χρόνια του ελληνικού κράτους, μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης αντιμετώπιζε τα πολιτικά κόμματα με καχυποψία και αρνητισμό. Σύμφωνα με τις εφημερίδες της εποχής, τα κόμματα θεωρούνταν υπεύθυνα για τη διχόνοια και εξυπηρετούσαν κυρίως τη θεσιθηρία, δηλαδή την επιδίωξη κατάληψης δημόσιων αξιωμάτων για προσωπικό όφελος.

Παράλληλα, ο Hering εξηγεί ότι αυτή η στάση δεν αποτελούσε αποκλειστικά ελληνικό φαινόμενο. Αντίστοιχες αντιλήψεις επικρατούσαν και σε άλλα ευρωπαϊκά κράτη, όπου το πολιτικό κόμμα ήταν ένας νέος θεσμός, ο οποίος ερχόταν σε σύγκρουση με την παραδοσιακή αντίληψη ότι το δημόσιο συμφέρον ήταν ενιαίο και αδιαίρετο. Η ύπαρξη διαφορετικών πολιτικών απόψεων και οργανωμένων κομμάτων δεν είχε ακόμη γίνει πλήρως αποδεκτή ως στοιχείο της δημοκρατικής ζωής.

Η πηγή συμπληρώνει το σχολικό βιβλίο, το οποίο επισημαίνει ότι τα πρώτα ελληνικά κόμματα δεν είχαν ιδεολογικό χαρακτήρα με τη σύγχρονη έννοια, αλλά εξέφραζαν διαφορετικούς προσανατολισμούς απέναντι στις Μεγάλες Δυνάμεις και λειτουργούσαν μέσα στο πλαίσιο των πελατειακών σχέσεων.

Επιπλεον πληροφορίες

Για τα ξενικά κόμμα στην Ελλάδα δείτε: Τα ξενικά «κόμματα» (Cognosco Team)

“Ποια Ελλάδα ήθελαν τα πρώτα κόμματα;”, άρθρο του Γ. Μαυρογορδάτου στην “Καθημερινή”

“Το ρωσικό κόμμα και η ταυτότητα των Ελλήνων”, άρθρο της Λίνας Λούβη στην “Καθημερινή”